De ikonenschilder

De ikonenschilder

Lucas ikoonschilder                 Heilige Lukas ikonenschilder

De ikonenschilder

Op een ikoon mag alleen worden afgebeeld wat door een mens is gezien, of wat beschreven is. Daar komt nog bij dat het Griekse woord 'grafein' zowel 'schrijven' als 'schilderen' betekent. Dit heeft ertoe geleid dat ikonenschilders ook wel ‘ikonenschrijvers’ worden genoemd.

Ikonen schrijven is eeuwenlang het werk geweest van monniken. Zij werden daarvoor gewijd, en pas na lang vasten durfden ze een penseel ter hand te nemen.
De kunst van het schilderen van een ikoon werd niet zomaar als een creatief proces gezien, maar leek in zekere zin op het proces van de schepping van de wereld. 

Zoals God begon met het scheiden van licht en duisternis, begon de ikonenschilder met het aanbrengen van goud (‘licht’) en schilderde hij van donker naar licht.

Kleding en gezichten werden vanuit een donkere ondergrond laagje voor laagje opgelicht.

Vóór de schepping van de mens, schiep God de planten, bomen en dieren. Evenzo begon de  ikonenschilder  met de rotspartijen, architecturale vormen en kleding, vóórdat hij de gezichten schilderde.

Het schilderen stelde niet alleen grote eisen aan de techniek, maar ook aan de levensstijl van de schilder zelf. Een oude kroniek vermeldt daarover: 'Het betaamt de schilder te zijn: deemoedig, zachtzinnig, rechtgelovig, geen praatjesmaker, geen potsenmaker, niet twistziek, niet afgunstig, geen dronkaard, geen dief, geen moordenaar, en in het bijzonder dient hij ook te bewaren de reinheid, die van de ziel en het lichaam, en dit alles met zorgvuldigheid.'

In de middeleeuwen waren ikonenschilders vaak monniken, maar vooral in later eeuwen werden ikonen ook door leken geschilderd. Voor monniken was het schilderen van een ikoon een liturgische handeling.


 

Omdat ikonen niet beogen de werkelijkheid weer te geven (maar de onzichtbare spirituele wereld) en het oerbeeld essentieel is voor het wezen van een ikoon, was en is de ikonenschilder gebonden aan tradities en is de ikonenschilder niet vrij de eigen verbeelding te gebruiken.

Zo werd en wordt er veelal gewerkt naar oude ikonen en voorbeeldboeken (hermeneia in het Grieks / podlinnik in het Russisch).

Bekende schilderboeken zijn bijvoorbeeld:
- Het schilderboek van de berg Athos, van Dionysos van Fourna
- Het Stroganov-schilderboek

Meer over terminologie in verband met ikonen en het schilderen van ikonen vindt u hier.


Regels voor de ikonenschilder


De volgende regels moest de ikonenschilder in acht nemen voordat hij met zijn werk begon:
(Russisch, 16e eeuw)

1. Maak een kruisteken, bid in stilte en vergeef je vijanden.
2. Leg je met liefde toe op ieder detail van de ikoon, alsof je voor het aanschijn van God zelf  werkt.
3. Bid gedurende het werk om je innerlijk te versterken. Vermijd vooral ijdele woorden en bewaar het stilzwijgen.
4. Bid in het bijzonder in vereniging met de Heilige van wie je het gelaat schildert. Behoed je geest voor afleiding en de Heilige zal bij je zijn.
5. Als je een kleur kiest, strek dan je geestelijke handen uit naar de Heer en vraag Hem om raad.
6. Wees niet afgunstig op het werk van je naaste. Zijn succes is ook het jouwe.
7. Als je ikoon af is, dank dan God, dat Zijn barmhartigheid je de genade heeft verleend om de heilige ikonen te schilderen.
8. Laat de ikoon zegenen door deze op het altaar te plaatsen. Wees de eerste om ervoor te bidden voordat u haar aan anderen geeft.
9. Vergeet nooit: de vreugde om de ikonen in de wereld te verbreiden, de vreugde van het werk zelf van de ikonenschilder, de vreugde om de Heilige de mogelijkheid te geven om door zijn ikoon te stralen, de vreugde om in gemeenschap te zijn met de Heilige van wie je het beeld schildert.



Gebeden van de ikonenschilder


Er zijn verschillenden gebeden, die voor aanvang van het schilderen gebeden kunnen worden. Het bekendste is het gebed van Dionysos van Fourna:

Heilige God, Heilige Sterke, Heilige Onsterfelijke,
ontferm U over ons.
Heer Jezus Christus, niet te omvatten,
noch te omschrijven in uw goddelijke natuur,
die in de volheid der tijden voor het heil der mensen
uit de Maagd en Moeder Gods Maria op onbegrijpelijke wijze
het vlees hebt aangenomenen
U hebt gewaardigd U te laten uitbeelden.

U die de trekken van uw heilig aanschijn
op de H. doek hebt afgedrukt
en daardoor de ziekte van koning Abgar hebt genezenen
zijn ziel hebt verlicht om U te erkennen.

Ware God, die door Uw H. Geest
de apostel en evangelist Lukas hebt verlicht,
opdat hij de schoonheid van uw reinste Moeder
kon weergeven,
terwijl ze U als een klein kind in de armen hield.

Goddelijke Meester van alles wat bestaat,
verlicht de ziel, het hart en de geest van uw dienaar………..,
geleid zijn/haar hand
opdat deze waardig en volmaakt uw beeld,
dat van uw allerreinste Moeder
en van alle heiligen moge schilderen,
tot uw eer en verheerlijking en tot sieraad van uw heilige Kerk.

Verlos hem/haar van alle bekoringen van de duivel
door de voorspraak van uw allerheiligste Moeder Maria,
van de beroemde apostel en evangelist Lukasen van alle heiligen.

Vergeef de zonden en misstappen van iedereen
die eer brengt en toevlucht zoekt bij deze iconen.
Dat ze hulde brengen aan de Schepper van al het goede.
Moge ons werk een gebed zijn,
en zodoende tot ons en elkanders heil strekken.

Laten we voor ogen houden dat Gods engel ons bijstaat
en dat we onze harten en handen zuiver houden.
Moge ons werk en ons leven
een verkondiging van de blijde boodschap zijn.

AMEN

Enkele andere gebeden:

O goddelijke Heer van al wat bestaat, Gij hebt de apostel en evangelist verlicht met Uw Heilige Geest, en hem in staat gesteld Uw Alheilige Moeder uit te beelden, zij die U in haar armen gedragen heeft en gezegd heeft:

"De genade van Hem die uit mij geboren is, is verspreid over de gehele wereld.

Verlicht en leid mijn ziel, mijn hart en mijn geest.

Leid de handen van uw onwaardige dienaar, zodat ik waardig en volmaakt Uw afbeelding en die van uw moeder en van alle heiligen kan schilderen tot eer eer, vreugde en sieraad van uw Heilige kerk.

Vergeef mij mijn zonden en de zonden van allen die deze ikoon vereren en die, door er vroom voor te bidden, eer brengen aan wie er op uitgebeeld is.

Bescherm hen tegen alle kwaad en onderricht hen met goede raad.

Dit vraag ik u door de tussenkomst van uw Alheilige Moeder, de heilige Apostel Lucas en alle heiligen. Amen.

*

O hemelse Meester, vurige architect van de gehele schepping, verlicht de ogen van uw dienaar, behoed zijn hart en leid zijn hand zodat hij waardig en volmaakt uw icoon kan uitbeelden, tot eer en schoonheid van uw Heilige Kerk. In de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, nu en altijd en in de eeuwen der eeuwen. Amen.

*

Opvatting van de ikonenschilder

De ikonenschilder beschouwde zich als een instrument van het hogere, een medium tussen hemel en aarde. Daarom zijn ikonen zelden gesigneerd en zijn er relatief weinig namen van ikonenschilders bekend.

Pas in de 16e eeuw, toen de vraag naar ikonen groot werd en ook veel lekenschilders zich toelegden op het vervaardigen van ikonen, werden de artistieke talenten van een schilder belangrijker en werden ikonen, net zoals in de westerse kunst, soms gesigneerd en gedateerd. De westerse invloed had ook een keerzijde: volgens velen raakte de ikoonschilderkunst door de toenemende westerse invloeden in verval.



Bekende ikonenschilders

Andrej Rublev (ca. 1370-1430), Feofan Grek   (ca. 1340-1410), Alimpij, Angelo Akotantos, Angelos Bizzamanos, Michael Damaskinos, (werkzaam 1570- 1591),  Dionysij (1450-1508), Kozma, Georgij Krug (1909-1969), Emmanuel Lambardos (17e eeuw), Georgios Mitrofanovič (werkzaam 1615-1645), Elia Moschos (17e eeuw), Andreas Pavias (†1504), Theodoros Poulakis (1622-1692),  Philoteos Skouphos (17e eeuw), Domenikos Theotokopoulos (El Greco, 1541-1614), Nikolaos Tzafouris (werkzaam 1489-1493), Immanuel Tzanes (1610-1690), Konstantin Tzanes (1627-1685),Kirril Uljanov (Kornilij Ulanov, eind 17e, begin 18e eeuw), Simon Ušakov (1616-1686), Feodor Zubov (ca. 1662).

Διά  χειρός

Ikonen worden niet gesigneerd; de ikonenschilder is slechts een instrument in de hand van God. Het gaat niet om degenen die schildert, maar om de ikoon.
Als je een ikoon schildert, mag je wel op de achterzijde zetten:

Διά  χειρός  (gemaakt door de hand van…) gevolgd door je naam. Zo ligt de nadruk op het Goddelijke, de oorsprong van de ikoon.

Powered by Spearhead Softwares Joomla Facebook Like Button