Ikonenwijding

Achtergronden

De ikoonschilderkunst kent een rijke geschiedenis, die nauw samenhangt met de religieuze en politieke ontwikkelingen tijdens het ontstaan van de jonge kerk en de verspreiding van het christendom, maar staat tevens in een schilderkunstige traditie.  Ook heden ten dage zijn ikonen meer dan louter afbeeldingen van een heilige of gebeurtenis.  Klik voor meer informatie op een van de onderwerpen hieronder.
Geschiedenis
Ikonostase
Wijding
Religieuze muziek
Literatuur
Links  

Geschiedenis

Ikonen; een beknopte geschiedenis

Over de geschiedenis van ikonen is al veel geschreven. Ik wil me hier dan ook beperken tot het schetsen van hoofdlijnen. Voor meer uitgebreide informatie kunt u kijken bij de geraadpleegde literatuur en bij de links.

De eerste christenen
Al in de klassieke oudheid genoten beelden van goden en helden een zekere verering. Maar Joden en eerste christenen beschouwden het maken van beelden als een opstap naar afgoderij. Het was in hun ogen 'heidens' en in het 2e gebod van de Tien Geboden wordt het zelfs expliciet verboden.

Het christendom is vooral een geloof dat geuit wordt in woord en schrift. Daarbij spelen symbolen een rol, zoals vissen, druivenranken, palmtakken en vogels. De ingewijden van het, aanvankelijk verboden, nieuwe geloof wisten precies wat de betekenis van dergelijke symbolen was. Deze symbolen werden gaandeweg wel afgebeeld.

Ichtus, symbool van Christus

In de 2e eeuw verschijnen de eerste christelijke beelden in de onderaardse begraafplaatsen, de catacomben, in Rome.

Op wanden en plafonds van de onderaardse grafkamers, en ook op sarcofagen, worden schilderingen aangebracht die verband houden met de hoop op verlossing, op een leven na de dood. ‘Jonas in de walvis’, ‘Lazarus’ en ‘Daniël in de leeuwenkuil’ worden veelvuldig afgebeeld, evenals Christus als de ‘Goede Herder’.

De Goede Herder

De schilderingen waren dus veelal symbolisch of allegorisch van aard.
Bijzonder is dat in Dura Europos (Syrië) in 1930, naast een synagoge en een heiligdom dat aan Mihtras was gewijd, een compleet (huis)kerkje is opgegraven, alle daterend van vóór 256, toen de stad door de Parthen werd verwoest. Het kerkje is gedecoreerd met Bijbelse muurschilderingen, waaronder de oudst bekende afbeelding van Christus (het wonder van de genezing van een lamme).

Geleidelijk aan worden ook steeds meer van oorsprong heidense symbolen in de christelijke beeldtaal overgenomen, tot groot ongenoegen van het kerkelijk gezag. Dit leidt bij het concilie van Evira in 306 tot een verbod op het vervaardigen en vereren of aanbidden van beelden.

Constantijn de Grote

Keizer Constantijn
In 313 geeft keizer Constantijn de christenen godsdienstvrijheid (Tolerantie Edict), wat tot een grote opleving van de christelijke kunst leidt. Het vereren van relieken en het maken van pelgrimstochten raken in zwang. En in navolging van de keizerlijke cultus worden kerken gebouwd in de vorm van de keizerlijke basilica, met in de de apsis schilderingen en ikonen van Christus, in navolging van afbeeldingen van de keizer. Zoals de keizer door zijn beeltenis in de basilica werd vertegenwoordigd, was Christus in de kerken aanwezig door zijn afbeelding. De kledij van de keizer, de purperen mantel, wordt een teken van de goddelijke waardigheid van Christus. Verder worden  de kerken versierd met afbeeldingen van engelen en van Maria, de moeder van Christus.

Keizer Constantijn verplaatst de hoofdstad van zijn rijk, Rome, naar het meer centraal gelegen Byzantium, dat voortaan ‘Constantinopel’ wordt genoemd. De keizer streeft eenheid na in zijn rijk, en meent bij conflicten in de jonge kerk te moeten ingrijpen. Daarom roept Constantijn in 325 het concilie van Nicea bijeen, dat hij als keizer voorzit. Bij dit concilie wordt de eerste geloofsbelijdenis vastgesteld.

Rijk van Theodosius

Tijdens de regering van keizer Theodosius I (379-395) wordt het christendom staatsgodsdienst. Alle onderdanen worden verplicht lid te worden van deze kerk.
Bij het concilie van Constantinopel in 381 wordt de Drieëenheid van Vader, Zoon én Heilige Geest gedefinieerd, hetgeen veel invloed op de thematiek van de ikonenschilders heeft gehad.

Kaart Byzantijnse Rijk

In 395, na de dood van keizer Theodosius, wordt het grote Romeinse rijk in tweeën gesplitst, een Oost-Romeins deel met Constantinopel als hoofdstad, en een West-Romeins deel met Rome als hoofdstad. Het West-Romeinse rijk raakt in verval (o.a. door de volksverhuizingen), maar het Oost-Romeinse rijk, het Byzantijnse rijk, maakt een grote bloei door.

Het concilie van Efese in 431 is belangrijk voor de ontwikkeling van de christelijke ikonografie , omdat daarbij wordt bepaald dat Maria als de ‘Moeder van God’ kan worden beschouwd (Theotokos).

De Byzantijnse kunst bereikt een hoogtepunt onder keizer Justinianus I (527-565), die in Constantinopel de Hagia Sofia laat bouwen. Het is het grootste en meest indrukwekkende kerkgebouw van het hele rijk, versierd met talloze mozaïeken.

Iconoclasme

Iconoclasme
Wanneer in de 7e eeuw de islam opkomt en de aanhangers daarvan trachten omliggende gebieden te veroveren, en veel christenen hun hoop gevestigd hebben op de op ikonen afgebeelde heiligen, beseffen de Byzantijnse keizer en veel kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders dat het niet voldoende zal zijn ikonen en beelden van heiligen te vereren als bescherming tegen de invallers. Het lukt keizer Leo III (717-741) weliswaar in 717 om een Arabische oorlogsvloot te vernietigen, maar zou het niet zo kunnen zijn dat God zijn handen van af zal trekken van een volk dat beelden vereert?  De keizer laat een beroemde Christusikoon van de poorten van het paleis verwijderen en vaardigt in 730 een edict uit dat iconen verbiedt. Zo ontstaat in 726 het iconoclasme (beeldenstrijd).
De tegenstand van ikonenvereerders (iconodulen) is heel groot, zodat er tot 843 (met een onderbreking van 787 tot 810) sprake is van een ikonenstrijd, welke bij de synode in 843, onder keizerin Theodora, wordt beslecht ten gunste van de ikonenvereerders.
Deze ikonenstrijd heeft ervoor gezorgd dat er verhoudingsgewijs weinig ikonen van voor 843 bewaard zijn gebleven.

Moeder Gods met de Drie Handen

Er is wel een ikoon die volgens de legende met de beeldenstrijd in verband kan worden gebracht. Dat is de ikoon van de 'Moeder Gods met de drie handen'.

De legende verhaalt dat de monnik en latere kerkvader Johannes van Damascus, die in de 8e eeuw leefde, een drietal geschriften tegen de iconoclasten het licht deed zien (Apologetische verhandelingen tegen degenen die de Heilige Afbeeldingen ontkennen).
In reactie hierop liet de keizer, als straf, zijn rechterhand afhakken, opdat hij niet meer zou kunnen schrijven.
Daarop bad Johannes tot een ikoon van de Moeder Gods van Jeruzalem, die tijdens zijn slaap zijn hand weer liet aangroeien.
Als dank schonk Johannes de Moeder Gods Jerusalimskaja een zilveren votiefhand, die op de ikoon werd vastgemaakt.
In later tijden wordt deze 'derde hand' op de ikonen van dit type geschilderd. Vandaar de naam 'Moeder Gods met de drie handen'.

Kaart Ikonencentra Rusland

Rusland
Vanaf de 8e eeuw breidt het christelijk geloof zich uit naar de Slavische volken in het oosten. Heel belangrijk voor de kerstening van Rusland is vorst Vladimir van Kiev (956-1015) geweest. Deze vorst Vladimir wilde één godsdienst in zijn rijk, en daarom het ware geloof vinden voor zijn onderdanen. Hij heeft gezanten gestuurd, o.a. naar Rome en Constantinopel, om verschillende godsdiensten te onderzoeken en na te gaan welk geloof het beste bij Rusland zou passen. De gezanten menen dit in Constantinopel, in de Hagia Sofia, gevonden te hebben: een monotheïstische godsdienst, gekenmerkt door schoonheid.
De grootvorst kiest daarop voor het christendom en laat zichzelf in Chersonesos (Korsun) en zijn onderdanen in de Dnjepr dopen.

Bij het christelijke geloof uit Constantinopel horen kruiskoepelkerken, gebouwd door Griekse bouwmeesters, en ikonen.
Russische schilders worden opgeleid door Byzantijnse ikonenschilders. En zo ontstaan er in Rusland belangrijke ikonenscholen, bijvoorbeeld in Kiev en Novgorod, die, hoewel de Byzantijnse vorm en taal worden overgenomen, geleidelijk aan een eigen stijl ontwikkelen.

Aanvankelijk zijn de inscripties op ikonen in het Grieks, maar geleidelijk aan wordt daarvoor het Kerkslavisch gebruikt.
Uitzondering hierop vormen de aanduidingen IC XC (Christus), de letters  'O ω Ν in de kruisnimbus van Christus,  en ΜΡ θΥ (Moeder Gods).

Scheuring van het Romeinse rijk en de kerk

Intussen is er al eeuwenlang een sluipend proces gaande, waarbij Oost en West steeds verder van elkaar verwijderd raken. Verschil in taal en cultuur (Grieks vs. Latijn), gebrek aan communicatie en verschil in politieke situatie dragen daaraan bij. Dit had in 395 al geleid tot een verdeling in een Oost en een West Romeins rijk. Maar in 1054 zet deze scheuring zich ook voort in de kerk. Afwijkende opvattingen over theologie, liturgie en kerkelijke leer leiden tot vervreemding. Een van de voornaamste strijdpunten is de zogenaamde 'filioque-doctrine'.

De val van Constantinopel:

Fall of Constantinople


Moskou
In 1453 komt Contantinopel onder Turks bewind en met de val van Contantinopel komt er een eind aan het christelijke Byzantijnse Rijk. De vorst en de metropoliet van Moskou verklaren zich onafhankelijk van de keizer en de grote tijd voor Moskou breekt aan.
Bekende ikoonschilders uit deze periode zijn: Andrej Rublev, Theofanes de Griek (Feofan Grek) en Dionysius de Wijze (Dionisij).

In het westen komt de kunst onder invloed van de Italiaanse renaissance, in het oosten ontstaat een nieuw machtscentrum, Moskou, dat de eretitel 'het Derde Rome' krijgt. De metropoliet van Kiev heeft er zich sinds het begin van de 14e eeuw gevestigd en Moskou maakt een grote bloei door. In 1547 wordt een groot deel van de stad door brand verwoest, en veel ikonen gaan verloren. Ikonenschilders uit Novgorod en Pskov trekken vervolgens naar Moskou en er ontstaat een vermenging van schilderstijlen.
In 1654 voert de patriarch van Moskou een kerkhervorming door. De Oudgelovigen, die zich niet kunnen verenigen met de meer westerse vernieuwingen, komen hier tegen in verzet. Op het gebied van de ikoonschilderkunst waar zich ook een nieuwe, meer realistische stijl, heeft ontwikkeld, wordt eveneens heftig gereageerd. Omstreeks 1750 scheidt deze conservatieve groep zich af, hetgeen leidt tot het ontstaan van nieuwe schilderscholen, zoals in Choluj, Mstera en Palech, waar de traditionele schilderkunst in ere wordt gehouden. Oude ikonen worden daar verzameld en gerestaureerd, om deze vervolgens weer te kopiëren. In 1971 hebben de Oudgelovigen en de Russisch Orthodoxe kerk zich weer met elkaar verzoend.

Door oorlogen, branden, de oktoberrevolutie van 1917 en de verwoestingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, zijn in de loop der tijden veel oude Russische ikonen verloren gegaan.


Griekenland
Bij de Turkse veroveringen in de 15e eeuw zijn veel ikonenschilders uit het Byzantijnse rijk en Constantinopel naar Kreta gevlucht, dat onder Venetiaanse heerschappij stond. De ikoonschilderkunst die zich daar ontwikkelt, de zogenaamde Kretenzische school, wordt gekenmerkt door westerse, naturalistische elementen, en beïnvloedt op haar beurt weer de schilders in de kloosters van de berg Athos. Tot op de dag van vandaag wordt daar de traditie in ere gehouden, evenals op de Balkan, waar ook nog steeds op aloude wijze ikonen worden vervaardigd.

Klik hier voor meer informatie over ikonenschilders

Ikonen in de traditie van de portretschilderkunst
In het oude Egypte werden mummies van de elite voorzien van gouden dodenmaskers. Tijdens de Romeinse overheersing (vanaf de eerste eeuw) verviel het land geleidelijk aan tot armoede en maakten de dodenmaskers plaats voor eenvoudiger, op hout geschilderde portretten, die al tijdens het leven werden gemaakt. Na het overlijden werden ze op het gelaat van de overledene gelegd.

Dit paste ook beter bij de overtuiging van de eerste christenen, die met de Romeinse soldaten naar Egypte kwamen. Ook zij lieten hun overledenen, zoals in Egypte gebruikelijk was, mummificeren, maar verwierpen de realistische driedimensionale dodenmaskers omdat de bijbel (Oude Testament) gesneden en gegoten afbeeldingen uitdrukkelijk verbiedt. Op een plat vlak geschilderde afbeeldingen werden als onrealistisch en meer vergeestelijkt beschouwd en waren daarom wel toegestaan.

Fayumportret 1         Fayumportret 2

Dergelijke op hout geschilderde portretten worden Fayum-portretten (Fajoem-portretten)genoemd, naar de Fayum-oase (El Fajoem), zo’n 120 kilometer ten zuiden van Caïro, waar een groot aantal van deze tussen de eerste en vierde eeuw vervaardigde portretten is teruggevonden.
Fayumportretten zijn geïdealiseerde afbeeldingen van hoofd, hals en borstaanzet. Wat opvalt zijn de grote, wijd opengesperde ogen met een zeer intense blik, waardoor de afgebeelde persoon iets bovenaards uitstraalt; het is alsof iets uit het hiernamaals zichtbaar wordt. Individuele kenmerken als haardracht, kleding en sieraden zijn echter wel overeenkomstig de aardse status weergegeven.De ogen van de heiligen op vroege ikonen doen sterk denken aan de wijd geopende ogen van de Fayumportretten.

Daar komt nog bij dat Fayumportretten zowel als vroege ikonen geschilderd zijn in de encaustische techniek. Daarbij werden pigmenten vermengd met hete was en vervolgens op een ondergrond aangebracht (wasverven). Later deed de eitempera techniek zijn intrede en werden voor het schilderen van ikonen (en overigens ook voor manuscripten en muurschilderingen) pigmenten gebonden met eigeel.

Meer informatie over het schilderproces

 
Korte film over de Byzantijns kunst (Engelstalig)

Uitgebreide documentaire over de geschiedenis van iconen en icoonschilderkunst

 








 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bewaren

Ikonostase

ikonostase


De Ikonostase

Een ikonostase is de ikonenwand, die in orthodoxe kerken is aangebracht tussen het schip en het altaar.

Vanaf de vierde of vijfde eeuw, bestaat er in kerken al een scheiding tussen beide ruimtes in de vorm van een laag stenen hekje, waarop zuilen staan, waarop een architraaf (een horizontale balk) rust.
Vanaf de elfde eeuw worden tussen deze zuilen ikonen aangebracht. De Byzantijnse ikonostases waren niet zo hoog; ze bestonden maximaal uit drie rijen ikonen.
In het Rusland van de vijftiende eeuw, worden de stenen muurtjes aanvankelijk vervangen door houten, later door gemetselde wanden, die tot aan de nok rijken.

Een ikonostase heeft een vaste opbouw, dat wil zeggen dat de ikonen in een bepaalde volgorde zijn geplaatst.

schematische weergave van een ikonostase  


Griekse ikonostase
1. Kruis met de Moeder Gods en Johannes
2. Deësis met aartsengelen en heiligen
3. Feestdagenikonen
4. De Annunciatie
5  De vier Evangelisten of vier kerkvaders
6. Engelen
7. Christus
8. Moeder Gods
9. Locale heiligen

 schematische weergave van een russische ikonostase

Russische ikonostase
1.  Een kruis
2.  Aartsvaders, met H. Drieëenheid
3.  De profeten met de Moeder Gods van het Teken
4.  Feestdagenrij
5.  Grote Deësis
6.  De Annunciatie
7.  De vier evangelisten
8.  Belangrijke kerkvaders
9.   Het laatste avondmaal
10.  De Moeder Gods (met haar kind)
11.  Engelen
12.  Lokale heiligen

Voorbeelden van ikonostases:



Meer informatie over ikonostases (Engelstalig)

Links

Interessante links met informatie omtrent ikonen om te raadplegen.

Ikonen in het algemeen

Eikonikon
Site van de Stichting Eikonikon, die ook een gelijknamig bulletin uitgeeft. Veel aandacht voor betekenis en achtergronden van ikonen, met uitleg van begrippen en allerlei links. Hier is ook het Lexikon Eikonikon, samengesteld door Robert de Caluwé te vinden.

Center for Icon Studies
Uitgebreide begrippenlijst op het gebied van ikonen (Engelstalig)

Icons explained
Een heel uitgebreide internationale ikonensite met veel achtergrondinformatie

The Orthodox Church and its icons
Een uitgebreide Engelstalige site met veel informatie over allerlei aspecten van iconen en de Orthodoxe kerk

Russisch Orthodoxe Ikonen
Een uitgebreide site met mooie afbeeldingen, ook van Griekse (oude) ikonen

Russische ikonen
Uitgebreide site met uitsluitend Russische ikonen (Engelstalig)

Ikonen van het Catharinaklooster in de Sinaï
Alle ikonen van het Vatharinaklooster uitgebreid beschreven (Engelstalig)

Blog over ikonen
Blog met veel achtergrondinformatie over ikonen (Engelstalig)

Eikonisma
Blog van Peter van den Hoven over ikonen

Afbeeldingen van ikonen, naar thema gerangschikt, kunt u vinden op Pinterest

Ikonenschilders en ikonen schilderen

Atelier Saint André
Site van een groep onafhankelijke ikonografen, met veel aandacht voor esthetica en de techniek van het schilderen

Aidan Hart Sacred Icons
Site van de ikoonschilder Aidan Hart, gespecialiseerd in ikonen van westerse (Angelsaksische) heiligen

Yolande Denneulin
Site van de Franse ikonenschilder Yolande Denneulin

Daniel Neculae
Site van de Roemeense ikonenschilder Daniel Neculae

Hüsstege Iconen
Site van Geert Hüsstege, ikonenschilder, tevens gespecialiseerd in (de restauratie van) oude ikonen

Iconen Joris van Ael
Iconenwebsite van de iconenschilder Joris van Ael Iconenatelier

Henk Roersma
Site van iconenschilder Henk Roersma

Paul Brenninkmeijer
Site van ikonenschilder Paul Brenninkmeijer

Simon Koopman
Site van het ikonenatelier van Simon Koopman, met de mogelijkheid pigmenten en andere materialen te bestellen

Iconenatelier Silouan
Site van het iconenatelier van Ronald Medema

Iconenatelier Jan Verdonk
Site van ikonenatelier Jan Verdonk

Wasiili Wasin, hedendaagse, modernen ikonen
Site van ikonenschilder Wasili Wasin

Film van Tarkovski over Andrei Rublev:
deel 1

deel 2

Heiligen

Informatie over (westerse) heiligen

Informatie over orthodoxe heiligen (Engelstalig)

Heiligenkalender

Heiligennet- heiligenkalender
Uitgebreide heiligenkalender met levensbeschrijvingen

Orthodox klooster in de Peel
heiligen van de dag

Orthodox calender
Een Engelstalige site met informatie van de Holy Trinity Russian Orthodox Church, met heiligenkalender

Christian Art - Saints
Juliaanse en Gregoriaanse heiligenkalender. Op deze site zijn ook veel afbeeldingen van ikonen te vinden.

Rusissch-Engels Lexicon van orthodoxe heiligen
Namenlijst van orthodoxe heiligen (Engelstalig)

Websites van ikonenmusea

Museum van Recklinghausen (Duitstalig)

Odigia Ikonen-Instituut

Ikonenmuseum Kampen (Alexander Stichting)

Museum voor Religieuze kunst Uden

Ikonen-Museum der Stadt Frankfurt

Haus der Ikone


Tijdschriften

Kolomenskaya Versta
Uitgever van boeken over ikonen en van het tijdschrift Divine Temple

Eikonikon
Tijdschrift in het Nederlnds over ikonen en ikoonschilderen

Pigmenten

Pigments through the ages (Engelstalig)

Oosters Orthodoxe liturgie en Orthodoxe kerken

Orthodoxen.nl

Oosters Orthodoxe liturgie
Orthodox  Klooster 'Geboorte van de Moeder Gods'


Orthodoxe religieuze muziek

Monastère de Chevetogne

Cantores Versicolores

Tilburgs Byzantijns Koor

Nijmeegs Byzantijns Koor

Overige links

Paters Assumptionisten, Boxtel

Parochie Thomas à Kempis, Zwolle

Franz Pfannerhuis, Arcen

Grote of St. Gudulakerk, Lochem

Kloosterkapel, Vorstenbosch

 

Literatuur

Lezende monnik

Geraadpleegde literatuur (o.a.)

Arell, B.
Athos; monastic life on the holy mountain. Helsinki, City Arts Museum, 2005.
ISBN 978 952 5328 88 2

Boele, V,
Glans en glorie: kunst van de Russisch-orthodoxe kerk. Amsterdam, Hermitage Amsterdam, 2011.
ISBN 9789078653240 / 9078653248

Boland, F.
Zelf iconen schilderen; nieuw licht op iconen.
Eeserveen, Akasha, 2010.
ISBN 978 94 6015 0227

Bosilkov, S.
12 icons of Bulgaria. Sofia, Bulgarski Houdozhnik Pub. House, 1970.

Braamhorst, K.
Ikonen lexicon. Warnsveld, Terra Lannoo, 2004.
ISBN 90 5897 182 1

Brenske, H.
Iconen schilderen. De Bilt, Cantecleer, 1993.
ISBN 90 213 2038 X

Brenske, S.
Ikone und die Moderne / Icons and Modern Art. Regensburg,  Schnell & Steiner, 2005.
ISBN 3 7954 1680 9

Bronswijk, A.C.
Geloven op ooghoogte: geschiedenis, schoonheid, betekenis. Zoetermeer, Boekencentrum, cop. 2012
ISBN 9789023924029

Busi, G.
Il segno di Giona. Dehoniana Libri, 2011. Met DVD.
8889386487 / 9788889386484

Carbon, Lionel
Hem vertrouwen : Mediteren met iconen.
Ielt, Lannoo, 2003.
ISBN 90 209 5372 9

Cawthorne, N.
De kunst van iconen; vert. uit het Engels. Alphen aan den Rijn, ICOB, z.j.
ISBN 90 6113 916 3

Coptic icons, part II. Lehnert & Landrock, 1998.
ISBN 977243010X / 9789772430109

De Caluwé, Robert
Lexikon Eikonikon
Avenhorn, Eikonikon, 1991 e.v. (Digitaal via: www.eikonikon.nl)

De 300 belangrijkste scènes in de christelijke kunst;
J. Claes, A. Claes en K. Vincke. Leuven enz., Waanders, 2009.            
ISBN 978 90 8526 103 2

Duif, L.
Ikonen leren schilderen. Katwijk aan Zee, Servire, 1977.
ISBN 90 6077 598 8

Evseyeva, L.
A history of icon painting. Moskou, Grand Holdings Publishers, 2005.
ISBN 0955008905 / 9780955008900

Franken-Withagen, J.
De warmte van Gods aanwezigheid in iconen. Geffen, Wihabo, 2013.
ISBN 978 90 9027638 0

Gashev, G. Icon NKOHA. 2009
ISBN 978 5 7300 1052

Gerhard, H.P.
Muttergottes. Recklinghausen, Bongers, 1956.

Giorgi, R.
Heiligen; 365 dagen kunst en geloof. Bussum, Thoth, 2010.
ISBN 9055445258 / 9789055445257

Glans en glorie; kunt van de Russisch orthodoxe kerk. Amsterdam, Stichting Publieksfaciliteiten De Nieuwe Kerk en Hermitage Amsterdam, 2011.
ISBN 978 90 78653 24 0

God en kunst; over het verdwijnen en het verschijnen van het religieuze in de kunst; onder red. van Philip Verdult. Tielt, Lannoo, 2009.
ISBN 978 90 209 82824

Het goddelijke nabij: oude ikonen uit particulier bezit. Waanders Uitgevers, 2000.
ISBN 9040095248 / 9789040095245

Hart, A.
Techniques of icon and wall painting; egg tempera, fresco, secco. freedom Publishing, 2011.
ISBN 978 0 85244 215 9

Haustein-Bartsch, E.
Iconen. Keulen, Taschen, 2010.
ISBN 978 3 8365 2167 3

Haustein-Bartsch, E.
Mythos Palech: Ikonen und Lakminiaturen. Druck Verlag Kettler, 2010.
ISBN 978-3-939753-33

Heiligenjaar; heiligenlevens voor elke dag. 13 dln.
Den Haag, Orthodox klooster van de Heilige Johannes de Doper, z.j.

Heijkoop, J.
Handboek ikonen. Baarn, Tirion, 2004.
ISBN 90 213 3524 7

Hemelse Helpers; Engelen op ikonen.
Onder red. van J. Heutink. Kampen, Kok, 2008.
ISBN 978 90 435 1567 2

Hendrix, P.
Ikonen. Amsterdam, Elsevier, 1960.

Heutink, J.
Gegoten reisgenoten: Russische metaalikonen uit de collectie Jeckel. Kampen : Ikonenmuseum, 2011.
9789043508520 / 9043508527
 
Holy Image, hallowed ground; icons from Sinai.
Thomas F. Mathews, S. Nelson e.a. 3e dr.Los Angeles, J. Paul Getty Trust, 2007.
ISBN 978 0 89236 856 3

Huber, P.
Athos : wundertätige Ikonen. Ostfildern, Hallwag, 1982.
ISBN 3444510411 / 9783444510410

Iconen schilderen; vert. uit het Deens. Baarn, Tirion, 2009.
ISBN 978 90 4391 290 7

Die Ikonenmalerei; Technik und Voorzeichnungen. Nach einem russischen Manuskript von Ivan Schneider und Peter Fedorov. Heraugegeben und überarbeitet von H. Skrobucha.
Recklinghausen, Aurel Bongers, 1978.
ISBN 3 7647 0310 5

Kaplan, M.
Het goud van Byzantium. Houten : Fibula, 1994.
ISBN 9026963645 / 9789026963643

Kelley, C.P.
An iconographer's patternbook: the Stroganov tradition. Oakwood Publications ,1989.
ISBN 0961854537 / 9780961854539

Koopman, S.
- Icoonplanken maken, 2004
- Icoonschilderproblemen. ISBN 978 90 811394 2 7
- Icoonschilderwerkboek; techniek, informatie,     achtergronden en tekeningen. Z.j.
- De kruisicoon. Z.j.

Koopman, S., en M. Caan
Iconen; apostelen, evangelisten, profeten en heiligen; tekst en naamverklaringen van 250 heiligen, kleurvoorbeelden en tekeningen. 2009.
ISBN 978-90-74269-01-8

Krikhaar, D.M.D., en J. Heutink
Ikonen; Beelden van het licht. Kampen, Kok, 2006.
ISBN 90 435 1237 0

Krikhaar, D.M.D.
Ongekende schoonheid; Ikonen uit Macedonië.
Zwolle, Waanders, 2011
ISBN 978 90 4000 7783 8

Krikhaar, D.M.D.
Schittering van de tsaren: kunst uit het Novodevičij-klooster. Amsterdam, Ludion, 2002.
ISBN 9076588236 / 9789076588230

Kuteynikova, N.
Divine images; icon, wall painting, mosaic.
Works of modern orthodox masters of Saint-Petersburg, Russia.
Kolomenskaya Versta, 2009. (Tekst in Engels en Russisch)
ISBN 978-5-91555-002-4

Liebergen, L. van.
Iconen in de abdij: een keuze uit de collectie iconene van het Museum voor Religieuze kunst te Uden. Uden : Museum voor Religieuze Kunst, 2002.
ISBN 9071647250 / 9789071647253

Markelov, G.
Russian icon designs in 2 volumes. Ivan Limbakh Publishing, 2006.
ISBN 5 89059 084 7

Miller, M.J. Icon painting revealed. LULU.com, 2009.
ISBN 0557035635 / 9780557035632

Morsink, S.
Het goddelijke nabij; oude ikonen uit particulier bezit. Zwolle, Waanders, 2000.
ISBN 9789040095245

Morsink, S.
De kracht van ikonen; Russische en Griekse ikonen van de 15de – 19de eeuw.Gent, Snoeck, 2006.
ISBN 90 5349 589 4

Morsink, S.G.
Uit het hart van Rusland: ikonen en miniaturen. Utrecht : Museum Catharijneconvent, 1999.
ISBN 9040093059 / 9789040093050

Müller, P.J.
Ikonen; vert. uit het Duits door K.F. Schipper. Alphen aan den Rijn, Septuaginta, 1977.
ISBN 90 6113 042 5

Mythos Palech; Ikonen un Lackminiaturen. Hrsg. durch E. Haustein Bartsch und F. Waechter. Katalog der Ausstellung in der Kunsthalle Recklinghausen, 12 Dezember 2010 bis 6 Februar 2011.
Druck Verlag Kettler, 2010.
ISBN 978-3-939753-33-9

Nelson, R.S.
Holy image, hallowed ground: icons from Sinaï. Getty Publications, 2007.
ISBN 089236856X / 9780892368563

Nes, Solrunn. The mystical language of icons. William B. Eerdmans Publishing Company, 2009.
ISBN 080286497X / 9780802864970

Onasch,  K., en A. Schnieper
Iconen; Fascinatie en werkelijkheid; vert. uit het Duits door P. Jansen. Kampen, Kok, 1999.
ISBN 90 242 2437 3

Opdebeeck, J.
Metalen ikonen; Blauwdruk van een verzameling. Geel, Campinia Media vzw, 1997.
ISBN 90 356 1088 1

Ouspensky, L.
The meaning of icons. St. Vladimirs seminary Pr, 1999.
ISBN 0913836990

The 'Painter's manual' of Dionysius of Fourna: an English translation [from the Greek] with commentary of cod. gr. 708 in the Saltykov-Shchedrin State Public Library, Leningrad.

Pianitsky, J.
Pelgrimsschatten uit de Hermitage: Byzantium-Jeruzalem. Zwolle : Waanders, 2005.
ISBN 9040091277 / 9789040091278

Poljakova, O.A.
Iconen: Meesterwerken van de Russische kunst. 2012.
ISBN 9789089982087 / 9089982086

Ramos-Poquí, G. The technique of icon painting. Tunbridge Wells : Burns & Oates/Search Press, c1990.
ISBN 0855326875 / 9780855326876

Remundt, Jos van
Beelden van verlangen naar een andere wereld: iconen. Amsterdam, Stichting Echelon, 1996.
ISBN 90 72998 1 5 4

Russian and Greek icons: from the Charles Pankow collection. San Francisco, Van Doren Gallery, 1982.
ISBN 0865760349 / 9780865760349

The Russian Icon; Irina Solovyova, Vera Laurina e.a.St. Petersburg, P-2 Art Publishers, 2006
ISBN 5-93893-310-2

Schneider, I. Die Ikonenmalerei: Technik und Verzeichnungen. Recklinghausen : Bongers, 1978.
ISBN 3764703105 / 9783764703103

Spiegel van de Russische ziel; iconen, schilderijen en tekeningen uit het Staatshistorisch Museum Pskov. Nijmegen, Museum Valkhof, 2004.
ISBN 9789068290783

Spindler, N.
Ikonen und Heiligen der Ostkirche.
Parthas Verlag, 2005.
ISBN

3936324050 / 9783936324051

Steps of mastery: catalogue of icons restored by students of the Russian Academy of Painting, Sculpture and Architecture.
Kolomenskaya Versta, 2007.
ISBN 9785944312471 / 5944312475

Talbot Rice, T.
Russische kunst. Zeist, De Haan, 1960.

Theunissen, W.P.
Ikonen: Vensters op de eeuwigheid. Alphen aan den Rijn, ICOB, 1983.
ISBN 90 6113 143 X

Theunissen, W.P.
De wereld der ikonen: historisch, theologisch en esthetisch belicht. Uitgeverij Helmond, z.j.

Tóth, F., en C. Tóth
Russische iconen; de kunst van het verzamelen.Amersfoort, Bekking, 2009
ISBN 978 90 6109 612 2

Tóth, F., en C. Tóth
Russische iconen I. Amersfoort, Bekking & Blitz, 2004.
ISBN 90 610 9561 1

Tóth, F., en C. Tóth
Russische iconen II; 2e dr. Amersfoort, Bekking & Blitz, 2007.
ISBN 90 6109 5948

Tradigo, A.
Icons and saints of the Eastern Orthodox Church. Los Angeles, J. Paul Getty Museum, 2006
ISBN 978 0 89236 845 7

Tsigaridas, E.N.
Eikones Hieras Mones Karakallou. (Icons of the Holy Monastery of Karakallou Mount Athos. 2011
ISBN 978 960 99914 0 7

Uit het hart van Rusland; ikonen en miniaturen; onder red. van S.G. Morsink. Zwolle, Waanders, 1999.
ISBN 90 400 9305 9

Visible-invisible: cotemporary icons written in Italy. Kolomenskaya Versta PC.
ISBN 9785915550192 / 5915550193

Vergulden en restaureren met bladgoud; A. Bok, R. Bremer e.a. Amsterdam, Stichting Nationaal Restauratie Centrum, 2002.
ISBN 90 77019 05 7

Watté, Marcel
Lexicon van Christus-ikonen; Hij die is en die was en die komt. Geel, Campina Media vzw, 2000.
ISBN 90 356 1131 4

Watté, Marcel
Lexicon van Moeder-Godsikonen. Balen, Studium Generale vzw, 2001.
ISBN 90 76967 01 6

Weissmann, G. Techniques of taditional icon painting. Search Press, 2012.
ISBN 1844487946 / 9781844487943

Williams, Rowan
Waar het licht woont; bidden met Christusiconen. Vert. uit het Engels van W. Meeus. Met iconen van Joris van Ael. Kampen, Kok, 2003.
ISBN  978 90 435 1458 3

Zibawi, M.
Iconen; betekenis en geschiedenis. Alphen a/d Rijn, Tripolis, 1993.
ISBN 978 88 166 0 144 4

Zoetmulder, I.
De rijkdom van ikonen (download als PDF)


Zweig, P.
Icons: Temporis collection. Oakwood Publications, 1989
ISBN 1859959105 / 9781859959107


 

Powered by Spearhead Softwares Joomla Facebook Like Button